Kategoria: w oczach innych

Dziś włożę kij w mrowisko.

Intencjonalnie. 

Po to, aby pokazać, że świat nie jest czarno-biały. Poszerzyć perspektywę. 

W jednym z komentarzy przeczytałam: “to zabójstwo. Nazwijmy rzeczy po imieniu”.

Tak. I właśnie o tym jest dzisiejszy post.

Sposób, w jaki media relacjonują tego typu sprawy, ma znaczący wpływ na kulturowe postrzeganie tego rodzaju czynów i może stanowić potencjalny czynnik ryzyka wtórnego. Gdyby sytuacja ta była wyrwana z kontekstu, gdybyśmy nie wiedzieli o motywach, które za nią stały, większość z nas oceniłaby ją bowiem zupełnie inaczej. Pojawiłoby się zgorszenie i oburzone głosy “jak tak można?”. Pojawiłyby się oceny.

W tej sprawie łatwo jednak zrozumieć motywację. Bezradność, bezsilność, ciężar opieki, poczucie, że nie ma innej drogi, że jest to najlepsze rozwiązanie. Jako społeczeństwo potrafimy się z tym utożsamić. Przekaz medialny portretuje opiekunów jako “kochających i oddanych rodziców” i promuje pojęcie “zabójstwa z litości”, które uzasadniane jest współczuciem i chęcią skrócenia czyjegoś cierpienia. Przedstawiane, jako rozumiała, uzasadniona reakcja. 

Narracja ta pomija jednak podmiotowość ofiar, które przedstawia się jedynie jako element drugiego planu. Cała uwaga koncentruje się bowiem na sprawcach i próbie zrozumienia ich perspektywy.

Nie ma w tym zresztą nic dziwnego, biorąc pod uwagę stereotypowy obraz osób z niepełnosprawnościami w Polsce. Wciąż przedstawiane są one bowiem wyłącznie jako superbohaterowie lub obiekty litości. Podobnie zresztą, jak ich opiekunowie. To ludzie cierpiący, którym przydarzyła się “tragedia życiowa”. W narracjach tych zupełnie pomija się podmiotowość i złożoność ich życia. Pomija potencjał i wszystko to, co wnoszą oni do społeczeństwa. 

Są problemem. Kimś, komu należy pomóc. Kimś, kto ciągle czegoś chce i wymaga. Kimś, kogo potrzeby są wiecznie niezaspokojone, choćbyśmy nie wiem, co zrobili i nie wiadomo jak się starali. Są kimś, nad kim się “pochylamy”, ubolewamy, komu współczujemy. 

Obraz ten utrudnia krytykę tego rodzaju czynów, jako aktów przemocy. Nie dostrzega ich okrucieństwa. Daje na nie moralne przyzwolenie. W końcu “już nie cierpią” i teraz jest im “lepiej”. Stwarza to ogromne zagrożenie, mogące prowadzić do wielu negatywnych konsekwencji. Ktoś popatrzy i dostrzeże ludzką tragedię w całej jej złożoności. Ktoś inny się zainspiruje, widząc w niej potencjalne rozwiązanie dla własnych problemów.

Być może ktoś z was czytając to pomyśli: “ale jak to? Przecież także pisałaś o tym w takim tonie- wyrozumiałym, usprawiedliwiającym, bezkrytycznym”. Owszem. I robiłam to świadomie. Znam takie życie od podszewki. Walkę z systemem, walkę o godność, o sprawność, o środki. Wiem, ile wysiłku to wymaga i jak wiele zasobów pochłania po drodze. Ale jednocześnie wiem też ile znaczy dla mnie moje dziecko i ile wniosło do mojego życia. I właśnie dlatego nie mogę milczeć. 

Są sytuacje, w których nie ma dobrych rozwiązań. W których każde jedno będzie wyłącznie wyborem mniejszego zła. Zła, które każdy z nas będzie widział gdzieś indziej. To nie jest coś, co łatwo można poddać ocenie. Świat nie jest czarno-biały. 

To ogromna porażka systemu, ale również tragedia wszystkich osób, które brały w niej udział. Także ofiary, której odebrano głos i życie. Dlatego właśnie wkładam kij w mrowisko, byśmy w naszym współczuciu dla sprawcy, nie zapomnieli także o drugiej stronie medalu.  Bo granica między zrozumieniem dla cierpienia a przyzwoleniem na przemoc jest niebezpiecznie cienka.

Samobójstwo rozszerzone– sytuacja, w której sprawca najpierw zabija inną osobę lub kilka osób, a następnie sam odbiera sobie życie. 

Filicydujące samobójstwo– podkategoria samobójstwa rozszerzonego, w którym ofiarą jest dziecko. 

To tyle, jeżeli chodzi o teorię. Praktyki nie dałoby się ująć w kilku prostych zdaniach, a nawet wielokrotnie złożonych o objętości znacznie wykraczającej poza jeden wpis. 

Długoletnia opieka nad osobą przewlekle chorą lub z niepełnosprawnością, wymyka się tradycyjnym motywacjom klinicznym, które okazują się niewystarczające do uchwycenia złożoności tego zjawiska. 

Badania naukowe nie nadążają za tymi kryminologicznymi. Doniesienia są częste, a wiedza fragmentaryczna, prowadząca zazwyczaj do uproszczonych założeń, że są to sytuacje odosobnione, których nie można było przewidzieć ani im zapobiec. Nikt się nie spodziewał. Nic na to nie wskazywało. Taka też narracja króluje w niedawnej sprawie 79- letniego ojca i jego 46- letniego syna z Poznania.

Rodzina zaopiekowana. Pomoc udzielona. A jednak… Zaskoczenie. 

Tymczasem, gdy media skupiają się na jednostkowym „zaskoczeniu”, badania kryminologiczne wskazują na głębsze, powtarzalne wzorce. W latach 2015-2019 przeprowadzono analizę 64 przypadków zabójstw i samobójstw rozszerzonych popełnianych przez opiekunów w Anglii i Walii. Wskazała ona na dwa kluczowe motywy tego typu czynów:

• altruistyczny- w których sprawca działa w przekonaniu, że uwalnia podopiecznego od rzeczywistego lub domniemanego cierpienia,
• związany z prawdziwym przeciążeniem opieką- w którym głównym motywem jest chroniczne zmęczenie, izolacja oraz brak wsparcia systemowego i społecznego.

Wprowadzenie tej ostatniej kategorii to świeże spojrzenie. Tradycyjne klasyfikacje tego typu koncentrowały się głównie na patologiach i czynnikach indywidualnych, takich jak psychoza, czy depresja. Uznanie chronicznego przeciążenia psychospołecznego jako odrębnego typu, stanowi potwierdzenie tego, że akty te mogą być ekstremalną konsekwencją niewydolności systemu opieki, a nie tylko czynników indywidualnych, czy choroby psychicznej osoby, która się ich dopuściła, a to oznacza, że prewencja powinna się koncentrować nie tylko na leczeniu patologii indywidualnej, ale także (a może przede wszystkim) na reformie systemowej, zmierzającej do zapewnienia opiekunkom adekwatnego wsparcia.

Choć problem ten jest ważki, wciąż brakuje danych, które pozwoliłyby oszacować skalę i specyfikę tego zjawiska, a badania opierają się głównie na analizie doniesień prasowych. Analiza ta wykazała, że w latach (2011-2015) w Stanach Zjednoczonych śmierć z rąk opiekunów poniosło 219 osób z niepełnosprawnościami. Oznacza to średnio około jednego zabójstwa tygodniowo. Jeżeli weźmiemy pod uwagę zjawisko niedoszacowania oraz to, że niepełnosprawność ofiary nie zawsze podawana jest do publicznej wiadomości, liczba ta może stanowić tylko bardzo przybliżony obraz tego zjawiska. 

Choć niebagatelną rolę odgrywają tu czynniki środowiskowe, nie sposób pominąć częstości występowania różnych zaburzeń psychicznych u rodziców i opiekunów osób z niepełnosprawnościami. Zaburzenia te są często konsekwencją długotrwałego kryzysu, w którym mechanizmy obronne nie są w stanie poradzić sobie z odczuwanymi obciążeniami i poczuciem uwięzienia, związanym z odpowiedzialnością za bliskich.

Obciążenie opieką jest najsilniejszym mierzalnym czynnikiem poprzedzającym zarówno zachowania przemocowe wobec podopiecznych, jak i kryzys suicydalny. Badanie przeprowadzone w tym roku w Anglii na próbie 750 rodziców-opiekunów wykazało, że 42% z nich doświadczała myśli i zachowań samobójczych, a jedynie połowa z tej grupy aktywnie poszukiwała pomocy. 

Ryzyko suicydalne u rodziców- opiekunów zwiększa:

• depresja,
• nieadaptacyjne strategie radzenia sobie z codziennością, 
• posiadanie diagnozy psychiatrycznej przed rozpoczęciem opieki,
• poczucie uwięzienia.

Istotny jest zwłaszcza ten ostatni czynnik, który powoduje, że rodzic znajdujący się w kryzysie samobójczym, często dochodzi do przekonania, że odejście wraz z osobą zależną stanowi jedyne “wyjście”. Poczucie uwięzienia i niemożności znalezienia innego rozwiązania systemowego przekształca się w patologiczną próbę uwolnienia zarówno siebie, jak i podopiecznego, podejmowaną “z miłości”. 

Zabójstwa i samobójstwa rozszerzone są wskaźnikami szerszego kryzysu, znanego jako “caregiver crisis”, będącego rezultatem fizycznego, psychicznego i emocjonalnego zmęczenia, do którego dochodzi przy długotrwałym braku równowagi pomiędzy troską o innych a dbaniem o siebie. Zjawisko to jest częściowo związane z efektem starzenia się populacji i rosnącej liczby osób zależnych, wymagających opieki.

Sytuacja ta wymaga solidnej i ciągłej infrastruktury wsparcia, podczas, gdy Polska zajmuje przedostatnie miejsce w UE pod względem ilości osób zatrudnionych w tym sektorze. Mamy do czynienia z dramatycznym niedoborem opiekunów, a opieka wytchnieniowa, będąca kluczową strategią prewencyjną zapobiegającą wypaleniu, pozostawia w naszym kraju wiele do życzenia, z czego większość znanych mi rodziców zdaje sobie sprawę, bo przekonała się o tym na własnej skórze. Nie funkcjonuje u nas także screening zdrowia psychicznego opiekunów, co uniemożliwia wczesną identyfikację grupy wysokiego ryzyka popełnienia tego rodzaju czynów.

Dlatego właśnie narracja “zaskoczenia”, pojawiająca się w mediach po kolejnym takim przypadku jest szkodliwa. Utrwala ona mit o tym, że to pojedyncze zdarzenia, którym nie udało się zapobiec, zwalniając tym od odpowiedzialności instytucje i szerzej pojęte społeczeństwo. Każda taka tragedia jest porażką systemu wsparcia. Bez realnej, dostępnej opieki wytchnieniowej, bez aktywnego wsparcia psychologicznego dla opiekunów i bez systemowego monitorowania ich stanu, pytanie nie brzmi „czy”, ale „kiedy” dojdzie do kolejnej tragedii. To nie jest zaniedbanie. To ciche przyzwolenie na ryzyko. To milczące przekonanie, że rodzice i opiekunowie są niezniszczalni.

Nie są.

Tragedia w Poznaniu. Dowiaduje się od męża. Mówili w wiadomościach. 

Pierwsza myśl (którą zresztą wypowiadam na głos): wcale mnie to nie dziwi.

Druga myśl (której już nie wypowiadam): na jakim my świecie żyjemy, że byłam w stanie  pomyśleć coś takiego?

On chyba też. Bo wcale tego nie skomentował.

Dwa dni wcześniej. Na rehabilitacji. Fizjoterapeutka mówi mi, że inna mama (którą zresztą znałam) oddała swoje dziecko do ośrodka. 

Pierwsza myśl: nie dziwię się. 

Ups, powiedziałam to na głos. Ale zamiast karcącego spojrzenia, dostaję inne. Pełne zrozumienia i empatii, zrodzonej z lat doświadczeń w pracy z najtrudniejszymi przypadkami. 

To wydarzenia z jednego tygodnia. A o ilu nie wiem? Siedzę teraz i chciałabym, żeby ktoś mnie uszczypnął. Powiedział, że to tylko przypadki. Wyjątki od reguły. Że to nic, co mogłoby mnie kiedykolwiek dotyczyć. Stanowić wizję mojej własnej przyszłości.

Niestety wiem, że nie. Bo tutaj reguły są zupełnie inne. Inne niż gdzie indziej i inne niż sami byśmy tego chcieli. I dziwią się tylko wszyscy naokoło. Bo Ci, którzy są w tej bańce- wcale nie. Dla nich to pewien logiczny ciąg wydarzeń, w którym bohater powoli zmierza z punktu A do punktu B. Gdyby była to jakaś powieść, z łatwością bylibyśmy w stanie wymyślić zakończenie. Bo nie ma tu żadnych zwrotów akcji. Są tylko czyste konsekwencje wszystkiego tego, co było przed, a co mogłoby się nigdy nie wydarzyć, gdybyśmy przestali mylić procedury urzędowe z realną pomocą, a kontrole ze strony instytucji z prawdziwym wsparciem.

Prawdziwe wsparcie jest bowiem pojęciem znacznie wykraczającym poza przyznawane świadczenia, które tylko uzależniają opiekunów od państwa, pozbawiają ich realnego wpływu na własne życie, a w konsekwencji doprowadzają pod ścianę, gdy okazuje się, że dalej nie ma już nic. Że nic nie są już w stanie nam zagwarantować.

Większość znanych mi rodziców martwi się co będzie z ich dziećmi, kiedy im nie wystarczy już sił. Większość z nich choć raz pomyślała o tym, czego ktoś właśnie dokonał na naszych oczach. 

Nie z braku miłości, ale ze strachu o to, co się stanie, kiedy tej miłości zabraknie. Kiedy opieka zostanie zredukowana do instytucjonalnych procedur, tak często pozbawiających podmiotowości, której zresztą on sam również nie miał, nie mogąc decydować o losie swoim i swojego dziecka. Nie mając wyboru. Nie widząc innej możliwości, kiedy przestał dźwigać to, co już od dawna powinno być rozdzielone na wiele par rąk.

Ktoś mógłby się zdziwić: “Jak to? Przecież mieli pomoc!” Pytanie, jak rozumiemy to słowo i czy stanowi ono odpowiedź na realne potrzeby, czy jest tylko pozornym zaopiekowaniem, mającym zabezpieczyć czyjeś tyłki. 

Przyglądając się temu od środka, coraz częściej widzę, jak to, co szumnie nazywa się “pomocą” i “opieką” społeczną, w rzeczywistości sprowadza się do kontroli tego, czy ktoś należycie wywiązuje się ze swoich obowiązków. Czy jest wydolny. Czy nie przymiera głodem, czy w domu nie ma przemocy, albo alkohol nie leje się strumieniami. Jeśli nie, to nara. Wszystko w porządku. Dobrze sobie radzą. Wystarczy dać trochę chajsu na zabezpieczenie podstawowych potrzeb.

No nie. Nie wystarczy. Bo to, co wydarzyło się w Poznaniu nie jest tylko jakąś chwilową sensacją, czy wyjątkiem od reguły, ale konsekwencją tego, jak działa (a raczej nie działa) system, który wypycha takie rodziny na margines społeczny, gdzie żyją one latami, powoli zmierzając na skraj przepaści. 

To krzyk tych, którzy przestali mieć wybór.

Who is holding the holders?